ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇՈՒԿԱՅԻ ՄԱՍԻՆ

Tert.am-ի հետ զրույցում «ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔԷՍ Արմենիա» ԲԲԸ գլխավոր տնօրեն Կոնստանտին Սարոյանը նշեց, որ Հայաստանի կապիտալի շուկան դեռ հեռու է այն իդեալական վիճակից ու ցուցանիշներից, որոնք կան զարգացած երկրներում։ Նրա խոսքով՝ մեզ մոտ տնտեսությունն առավելապես ուղղորդված է դեպի բանկային հատված և ոչ թե արժեթղթերի շուկա: Նա, միևնույն ժամանակ, շեշտել է, որ սխալ կլիներ ասել, որ պարտքի ներգրավման գործում ՀՀ կապիտալի շուկան դերակատարում ընդհանրապես չունի:

Վերջին տարիներին նկատվում է ակտիվության զգալի աճ` պայմանավորված մի շարք գործոններով, առաջին հերթին՝ Կենտրոնական բանկի քաղաքականությունը, երբ բանկերի համար ավելի ձեռնտու դարձավ միջոցներ ներգրավել պարտատոմսերի թողարկման և ոչ թե ավանդների ներգրավման միջոցով:
Պարո՛ն Սարոյան, ներկայացրեք ՀՀ ֆինանսական և կապիտալի շուկաների ներկա իրավիճակը
-Ներկայումս Հայաստանի կապիտալի շուկան դեռ հեռու է այն իդեալական վիճակից ու ցուցանիշներից, որոնք մենք տեսնում ենք զարգացած երկրներում: Ինչպես հայտնի է, կապիտալի շուկայի զարգացվածության մակարդակը չափում են ոչ միայն տվյալ երկրում առկա ենթակառուցվածքներով, , այլ նաև տվյալ երկրի ֆինանսական շուկան բնութագրող ցուցանիշներով: Մասնավորապես՝ ՀՆԱ-ի նկատմամբ բորսայական կապիտալիզացիայի մակարդակով: Մեզ մոտ, ցավոք, մասնավոր ընկերությունների կապիտալիզացիայի մակարդակը դեռ բավականին ցածր է՝ շուրջ 134 մլրդ ՀՀ դրամ, որը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 2.7%-ը: Պատճառները տարբեր են: Հիմնականն այն է, որ մեզ մոտ տնտեսությունն առավելապես ուղղորդված է դեպի բանկային հատված և ոչ թե արժեթղթերի շուկա: Դա պայմանավորված է նաև նրանով, որ բանկային համակարգը բավականին զարգացած է և հաճախ բավարարում է փոխառու կապիտալի նկատմամբ ընկերությունների պահանջարկը: Սակայն ամբողջ աշխարհում բանկային համակարգն ուղղակիորեն չի ֆինանսավորում կորպորացիաների բաժնետիրական կապիտալի պահանջարկը, և այստեղ անգնահատելի է դառնում արժեթղթերի շուկայի զարգացման գործոնը, որ վերջին տարիներին նկատելի է դառնում:
Միևնույն ժամանակ սխալ կլիներ ասել, որ պարտքի ներգրավման գործում ՀՀ կապիտալի շուկան դերակատարում ընդհանրապես չունի: Վերջին տարիներին մենք նկատում ենք ակտիվության զգալի աճ` պայմանավորված մի շարք գործոններով: Առաջին հերթին պետք է առանձնացնեմ Կենտրոնական բանկի քաղաքականությունը, երբ բանկերի համար ավելի ձեռնտու դարձավ միջոցներ ներգրավել պարտատոմսերի թողարկման և ոչ թե ավանդների ներգրավման միջոցով: Դա բերեց պարտատոմսերի թողարկումների թվի կտրուկ ավելացման: Միայն այս տարի մենք գրանցեցինք կորպորատիվ պարտատոմսերի թվով 8 նոր ցուցակում: Սակայն առավել կարևոր է ոչ թե թողարկումների քանակի աճը, այլ ներդրողների զանգվածի կառուցվածքային փոփոխությունները: Եթե նախկինում հիմնական ներդրողներն էին ներդրումային ընկերությունները, բանկերը, տարբեր իրավաբանական անձինք ու ինստիտուցիոնալ կառույցներ, ապա ներկայումս բավականին աճել է retail (մասնավոր) ներդրողների քանակը, որը կարևոր նախադրյալ է ֆինանսական շուկայի զարգացման համար:  Դա վկայում է նրա մասին, որ ավանդատուների մտածելակերպը սկսեց որոշակիորեն փոխվել: Ավանդատուներն արդեն պարտատոմսերը դիտարկում են որպես ավանդներին այլընտրանքային գործիք, ինչը շատ կարևոր քայլ է ֆինանսական շուկայի դիվերսիֆիկացման և դրա առանձին հատվածների հավասարակշռման գործում: Այստեղ պետք է նշել, որ երբ ավանդատուն սկսում է մտածել, որ կա ավանդին այլընտրանք, որը պարտատոմսն է, ապա որոշակի ժամանակ անց նա սկսում է ուշադրություն դարձնել պարտատոմսերի այլ տեսակներին ևս, իսկ ավելի ուշ արդեն՝ բաժնետոմսերին:
Արժեթղթերի շուկայի հաջորդ շատ կարևոր հատվածը պետական պարտատոմսերն են: Նշեմ, որ պետական պարտատոմսերի շուկան միշտ ամենազարգացածն է եղել Հայաստանի արժեթղթերի շուկայում: Սա օբյեկտիվ կարելի է համարել, քանի որ պետական պարտատոմսերն, ըստ էության, չունեն կորպորատիվ ընկերությանը բնորոշ ռիսկի կշիռ: Բացի այդ անհամեմատ ավելի մեծ է դրանց իրացվելիությունը, քանի որ դրանք հանդիսանում են բանկերի հիմնական ներդրումային գործիք, ակտիվ կիրառվում են որպես ռեպո գործարքների առարկա և ենթական են պարտադիր գնանշման պետական պարտքը սպասարկող գործակալ բանկերի կողմից: Այսինքն, ձեռք բերելով պետական պարտատոմս, ներդրողը կարող է հեշտությամբ վաճառել այն կամ կնքելով ռեպո գործարք ժամանակավորապես ստանալ անհրաժեշտ գումարը բանկերից կամ ներդրումային ընկերություններից: Ընդ որում` բանկերը իրենց հերթին կարող են անհրաժեշտ գումարներ ռեպոյով ստանալ Կենտրոնական բանկից:
Ի՞նչ փոփոխություններ են նախատեսվել կառավարության որոշմամբ, ի՞նչ արդյունքներ են ակնկալվում ստանալ այդ փոփոխությունների իրականացմամբ և ի՞նչ ժամկետներում:
-Պետք է փաստել, որ պետական պարտատոմսերի շուկայում ներդրողների մեծ մասն` ավելի քանի 70 տոկոսը բանկերն են ու ներդրումային ընկերությունները: Այսինքն՝ ֆիզիկական և մասնավոր իրավաբանական անձանց կշիռն այդ կառուցվածքում շատ ցածր է:

Ուստի նպատակ կար ավելացնելու հենց այդ սեգմենտը:
Այս նպատակի իրագործմանն է ծառայում մի նախագիծ, որը մշակվել ու ներդրվել է ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ Արմենիայի, Կենտրոնական բանկի և ֆինանսների նախարարության համատեղ ջանքերի արդյունքում: Նախագիծը ենթադրում է ՀՀ պետական պարտատոմսերի տեղաբաշխման հարթակը Կենտրոնական բանկից ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ Արմենիայի հարթակ տեղափոխում: Նշված գործընթացում հատկապես կարևոր է աճուրդների իրականացման հարթակի և վերջնահաշվարկ իրականացնող համակարգերի ինտեգրացիան, առավել ևս, որ մենք անցում ենք կատարում դեպոնացման կամ միջոցների առկայության մեխանիզմից T+n մեխանիզմի, երբ վճարումը կատարվում է գործարքի հաջորդ օրը: Քանի որ վերջնահաշվարկը իրականացնում է Կենտրոնական բանկը և պետական պարտքի կառավարման գործակալներ հանդիսացող 7 բանկերի հաշիվները գտնվում են Կենտրոնական բանկում, մեծ ծավալի աշխատանք է տարվել այդ գործընթացները վերափոխելու ուղղությամբ: Այստեղ, իհարկե, մեծ էր Կենտրոնական բանկի և Ֆինանսների նախարարության թիմերի դերակատարումը, որոնք իրենց մասնակցությունն են ունեցել նախագծի ծրագրման, օրենսդրական և իրավական ակտերի մշակման գործընթացներին:
Պետական պարտատոմսերի շուկան ավելի թափանցիկ, ավելի հասանելի դարձնելու այս նախագծի շրջանակներում գործողության մեջ դրվեց մեր կողմից մշակված մի համակարգ, որն իրենից ներկայացնում է պետական ու խնայողական պարտատոմսերի առցանց ձեռքբերման հարթակ, որով ցանկացած ֆիզիկական անձ տանից իր պլաստիկ քարտի միջոցով կկարողանա Ֆինանսների նախարարության գանձապետական պահառու համակարգից ուղղակիորեն ձեռք բերել պետական պարտատոմս: Այդ համակարգը սպասարկվում է մեր կողմից, սակայն պարտատոմսերի վերջնական պահառուն դարձյալ Կենտրոնական բանկն է հանդիսանալու: Դրանով մենք կբարձրացնենք պետական պարտատոմսերի շուկայի հասանելիությունը մասնավոր ներդրողների համար:
Օտարերկրյա ներդրումների իրականացման համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու ճանապարհին անցած տարի պայմանագիր կնքվեց Clearstream-ի հետ: Clearstream-ն աշխարհում խոշորագույն արժեթղթերի միջազգային կենտրոնական դեպոզիտարիաններից մեկն է: Այս քայլը հնարավորություն ստեղծեց, որպեսզի օտարերկրյա ներդրողը առանց Հայաստանում արժեթղթերի կամ բանկային հաշիվ բացելու կարողանա ձեռք բերել պետական պարտատոմս: Առայժմ այս դեպոզիտար կապուղին գործում է պետական պարտատոմսերի և միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից թողարկված պարտատոմսերի համար, սակայն ապագայում՝ համագործակցության ուժեղացման, համակարգի գործունեության ակտիվացման և արդյունավետության ապահովման պայմաններում նախատեսվում է դիտարկել մի շարք այլընտրանքներ: Clearstream-ի հետ հարաբերությունների կառուցումը անգնահատելի կարևորություն ունի: Պետք է նշել, որ Հայաստանի մեծությամբ շատ քիչ երկրներ ուղղակի կապ ունեն Clearstream- ի հետ, մյուսներն այդ կապն ապահովում են այլ բանկերի միջնորդությամբ: Նշված համագործակցության շրջանակներում AAA վարկանիշ ունեցող Clearstream բանկը բացել է դեպո հաշիվ Կենտրոնական դեպոզիտարիայում և դրամական հաշիվ Կենտրոնական բանկում:
Վերոնշյալ բոլոր միջոցառումներն ու նախագծերը կոչված են նպաստելու պետական պարտատոմսերի շուկայի զարգացմանը, որը իր հետևից կբերի կորպորատիվ պարտատոմսերի, արժեթղթերի շուկայի, և ամբողջությամբ վերցրած ֆինանսական ու կապիտալի շուկաների զարգացմանը, քանի որ շուկայի զարգացման հիմքը արդար գնագոյացումն է և մրցակցային միջավայրի ձևավորումը:
Փոփոխությունների մշակման փուլում արդյոք իրականացվե՞լ է միջազգային փորձի ուսումնասիրություն: Եթե այո, ապա ի՞նչ ուղղություններով:
-Եկեք սկսենք միտումներից: Այսօր աշխարհում նկատվում է արտաբորսայական շուկաներում շրջանառվող գործիքների աստիճանաբար բորսա տեղափոխման միտում: Ամենամեծ ծավալներով գործարքները վերաբերում են արտարժույթին: Արտարժույթի առևտուրը վերջին տարիներին վերափոխվում է, այսինքն՝ արտաբորսայական առևտրից տեղափոխվում է բորսայական առևտուր: Դա պայմանավորված է նրանով, որ բորսայական առևտուրն ավելի թափանցիկ է, արդար գնագոյացում ապահովող, ավելի կարգավորվող և մրցակցային: Եվ ըստ էության շուկայական չարաշահումներն ու մանիպուլյացիաները, որոնք տեղի են ունենում արտաբորսայական միջավայրում, այստեղ արդեն դառնում են ավելի վերահսկելի: Այդ իսկ պատճառով ամբողջ աշխարհում և՛ կարգավորող ու վերահսկող մարմինները, և՛ շուկայի մասնակիցները ավելի շատ հակված են, որպեսզի բոլոր գործիքներով առևտուրն իրականացվի բորսայում: Բնականաբար դա չի կարող տեղի ունենալ միանգամից, քանի որ համաշխարհային տնտեսությունը, այդ թվում նաև ֆինանսական հատվածը բավականին մեծ է: Մենք ուսումնասիրեցինք Nasdaq-ի համակարգում ընդգրկված այն երկրների փորձը, որոնց պետական պարտատոմսերի առաջնային շուկայի աճուրդները տեղի են ունենում բորսայում, և հենց դա էլ հանդիսացավ այն հիմնական շարժառիթը, որպեսզի այդ քայլը իրականացնենք նաև Հայաստանում: Ուսումնասիրել ենք նաև, թե ինչ տեխնոլոգիայով, ինչ համակարգով է այն իրականացվում:
      Արդյոք չկա՞   մտավախություն,     որ    այս   փոփոխությունների    արդյունքում     ներքին  պետական պարտքը    կտրուկ    աճ     կարձանագրի  և  կհանգեցնի      պետական պարտքի արդյունավետ

-Կարծում եմ ճիշտ կլիներ այդ հարցը ուղղել պետական պարտքի կառավարման համար պատասխանատու անձանց:

Կոնստանտին Սարոյան